Ripoti za goAML kwa FIU ya Tanzania: mwongozo wa vitendo kwa benki

Jibu fupi: Watoa taarifa (reporting persons) huwasilisha ripoti kwa Kitengo cha Kudhibiti Fedha Haramu (Financial Intelligence Unit, FIU) kupitia lango lake la goAML lililoko goaml.fiu.go.tz. Taarifa za miamala yenye mashaka (STR) zinapaswa kuwasilishwa ndani ya saa 24 baada ya shaka kujitokeza, na miamala ya fedha taslimu ya USD 10,000 au zaidi pamoja na uhamisho wa fedha kwa njia ya kielektroniki (EFT) wa USD 1,000 au zaidi huripotiwa ndani ya siku tano za kazi. Ripoti zinazotengenezwa kama XML zinapaswa kufuata toleo la skima ya goAML ambalo lango limesanidiwa kutumia (5.0.2 kufikia tarehe 1 Oktoba 2026). Kwa programu inayotengeneza na kuthibitisha faili hizo, angalia programu ya ripoti za goAML kwa Tanzania.

Mfumo wa Tanzania wa AML/CFT (kupambana na utakatishaji fedha haramu na ufadhili wa ugaidi) umetoka hivi punde katika kipindi ambacho ulichunguzwa kimataifa kwa ukali kuliko wakati mwingine wowote. Baada ya kuwekwa kwenye orodha ya kijivu ya FATF mnamo Oktoba 2022, nchi ilitekeleza mpango kazi wake wa FATF — Wizara ya Fedha iliripoti kwamba kufikia Aprili 2025 ilikuwa imeratibu utekelezaji wa vipengele vyote 21 vya mpango huo — na iliondolewa kwenye orodha hiyo tarehe 13 Juni 2025 katika Mkutano Mkuu wa FATF (FATF Plenary) uliofanyika Strasbourg. Kitengo cha Kudhibiti Fedha Haramu (FIU) kimeweka wazi, kupitia shughuli zake za usimamizi, kwamba viwango vilivyojengwa katika kipindi cha orodha ya kijivu vitadumu.

Kwa maafisa uzingatiaji katika benki za Tanzania, watoa huduma ndogo za fedha, njia za fedha kwa simu za mkononi, maduka ya kubadilisha fedha za kigeni (bureaux de change) na orodha ndefu ya “watoa taarifa” wengine chini ya Sheria ya Kuzuia Utakatishaji Fedha Haramu (Anti-Money Laundering Act), swali la msingi ni la kiutendaji: unawezaje kutimiza muda wa mwisho wa saa 24 wa STR na viwango vya kuripoti fedha taslimu vilivyowekwa kwa dola za Marekani, kuwasilisha XML inayokidhi skima kupitia lango la goAML la FIU, na kutunza kumbukumbu za ukaguzi zinazothibitisha hayo yote?

Mwongozo huu ni rejea ya vitendo kwa taasisi zinazowajibika kuripoti nchini Tanzania. Unashughulikia mfumo wa kisheria, lango la goAML la FIU, viwango vya kuripoti CTR na EFT, muda wa mwisho wa STR, mahitaji ya data mahususi kwa Tanzania, suala la Zanzibar — na jinsi ya kusimika jukwaa la kuripoti linaloshughulikia kanuni za Tanzania sambamba na nchi nyingine unazofanyia kazi katika ukanda huu.

Kwa maelezo ya kina ya kila hatua, angalia miongozo yetu kuhusu usajili kwenye goAML nchini TanzaniaEN, taarifa za miamala yenye mashakaEN, taarifa za miamala ya fedha taslimu na za EFTEN na Sheria ya Kuzuia Utakatishaji Fedha Haramu ya Tanzania na Kanuni za 2022EN.

Kwa muktadha wa kikanda, angalia miongozo yetu inayohusiana: Ripoti za goAML kwa FRC ya Kenya: mwongozo kamili, Ripoti za goAML kwa FIA ya Uganda, Ripoti za goAML kwa FIC ya RwandaEN na Uzingatiaji wa goAML kwa FIC ya ZambiaEN.

---

Mfumo wa kisheria wa AML nchini Tanzania

Sheria ya Kuzuia Utakatishaji Fedha Haramu, Sura ya 423 (Anti-Money Laundering Act)

Sheria kuu ya Tanzania ya AML ni Sheria ya Kuzuia Utakatishaji Fedha Haramu (Sura ya 423, Toleo Lililorekebishwa la 2023), iliyotungwa kama Sheria Na. 12 ya 2006 na kurekebishwa mara nyingi tangu wakati huo — hasa kupitia AML (Amendment) Act No. 1 of 2012 na AML (Amendment) Act No. 2 of 2022, iliyoanza kutumika tarehe 8 Machi 2022. Marekebisho ya 2022 yaliuboresha mfumo kwa kiasi kikubwa: yaliongeza ufadhili wa uenezaji wa silaha za maangamizi, yalipanua mahitaji ya uchunguzi wa kina wa mteja, yalipanua orodha ya watoa taarifa, yalishughulikia mali pepe, na yaliimarisha kifungu cha adhabu za kiutawala (kifungu cha 19A, ambacho Sheria Na. 1 ya 2012 ilikiingiza na Sheria ya 2022 ikakibadilisha). Toleo Lililorekebishwa la 2023 — maandishi ambayo FIU sasa inayachapisha — lilipanga upya namba za vifungu vingi, hivyo kifungu cha 19A sasa ni kifungu cha 21; mwongozo huu unataja namba za Toleo Lililorekebishwa na kuweka namba ya zamani kando yake, kwa sababu taratibu za taasisi nyingi bado zinaitumia. Marekebisho ya karibuni zaidi yalifanywa na Written Laws (Miscellaneous Amendments) Act, 2025 (Sheria Na. 1 ya 2025), iliyoongeza kifungu kidogo cha (2) kwenye kifungu cha 21: mdhibiti asiye na mamlaka ya kutoa mojawapo ya adhabu za kifungu hicho lazima apendekeze kwa “mamlaka husika” (relevant authority) yake ili iitoe. Nakala ya Toleo Lililorekebishwa inayochapishwa na FIU haionyeshi mabadiliko haya.

Kifungu cha 4 cha Sheria kinaanzisha Kitengo cha Kudhibiti Fedha Haramu kama idara ya serikali inayojitegemea (extra-ministerial department) chini ya Wizara yenye dhamana ya fedha, chenye uhuru wa kiutendaji na wa kibajeti, na kinachoongozwa na Kamishna anayeteuliwa na Rais. Jukumu la FIU linajumuisha kupokea, kuchambua na kusambaza taarifa za miamala yenye mashaka, taarifa za miamala ya fedha taslimu, taarifa za fedha zinazovuka mipaka, na taarifa za uhamisho wa fedha kwa njia ya kielektroniki.

Sheria hii inaungwa mkono na sheria ndogo ambazo timu za uzingatiaji zinapaswa kuzifahamu kwa kina: Anti-Money Laundering Regulations, 2022 (GN Na. 397 la 2022, zilizorekebishwa Januari 2023 kwa GN Na. 10A na Novemba 2023 kwa GN Na. 853E), na Anti-Money Laundering (Electronic Funds Transfer and Cash Transaction Reporting) Regulations, 2019 (GN Na. 420 la 2019), zinazoweka viwango vya kuripoti CTR na EFT.

Kuondolewa kwenye orodha ya kijivu ya FATF na ufuatiliaji wa ESAAMLG

Ripoti ya Tanzania ya tathmini ya pamoja (mutual evaluation) katika mzunguko wa pili wa ESAAMLG ilichapishwa Juni 2021. Kuhusu kuripoti miamala yenye mashaka (Pendekezo la 20 la FATF), Tanzania ilipewa daraja la Largely Compliant (inazingatia kwa kiasi kikubwa) — lakini matokeo ya watathmini kuhusu ufanisi yalikuwa makali: STR zilitoka hasa katika sekta ya benki, ni chache mno zilizowasilishwa na waendeshaji wa huduma za fedha kwa simu za mkononi, watoa huduma za kutuma fedha na biashara na taaluma zisizo za kifedha zilizoteuliwa (DNFBP), na kiwango cha jumla cha kuripoti kilibaki chini ikizingatiwa hali ya hatari ya Tanzania na ukubwa wa uchumi wake. Watathmini pia walibaini kwamba ni takriban asilimia 7 tu ya STR zilizosababisha taarifa kusambazwa kwa vyombo vya utekelezaji wa sheria, na kwamba FIU ilikiri kupokea STR bila kutoa mrejesho mahususi kwa kila kesi.

Matokeo hayo yalizaa mpango kazi wa FATF, kuwekwa kwenye orodha ya kijivu mnamo Oktoba 2022, na msukumo endelevu wa utekelezaji wa sheria ndani ya nchi. Ripoti za ufuatiliaji zilizofuatana zilibadilisha madaraja ya Mapendekezo kadhaa, na kuondolewa kwenye orodha ya kijivu Juni 2025 kulithibitisha maendeleo hayo. Ujumbe kwa taasisi zinazowajibika kuripoti hauna utata: idadi na ubora wa ripoti kutoka sekta zisizo za kibenki vinaendelea kuchunguzwa, na FIU ina mamlaka ya kutoa adhabu za kiutawala kuhakikisha matakwa hayo yanatekelezwa.

---

FIU na lango la goAML

Jinsi FIU ya Tanzania inavyotumia goAML

FIU inaendesha lango la goAML la Ofisi ya Umoja wa Mataifa ya Kupambana na Dawa za Kulevya na Uhalifu (UNODC) kama jukwaa lake la kuripoti kielektroniki, linalopatikana hadharani katika goaml.fiu.go.tz. Watoa taarifa lazima wajisajili kama shirika (organisation) kwenye lango kabla ya kuweza kuwasilisha ripoti. FIU hupokea STR kupitia goAML. Aina za ripoti zilizowekwa kwenye lango huonekana tu baada ya kuingia (login), kwa hiyo thibitisha na FIU jinsi inavyotaka taarifa za miamala ya fedha taslimu na taarifa za uhamisho wa fedha kwa njia ya kielektroniki ziwasilishwe. Matamko ya fedha zinazovuka mipaka hufanywa na wasafiri kwa afisa wa forodha, na idara ya forodha huwasilisha taarifa hizo kwa FIU (kifungu cha 25(1)).

Wachambuzi wa FIU hutumia mazingira ya goAML kufanya uchambuzi wa mahusiano (link analysis) kati ya ripoti mbalimbali, kubaini wahusika wanaojitokeza katika ripoti zaidi ya moja, na kuzalisha taarifa za kiintelijensia kwa ajili ya kusambazwa kwa vyombo vya utekelezaji wa sheria. Kama ilivyo katika kila nchi inayotumia goAML, ubora wa uchambuzi huo unategemea kabisa ubora wa ripoti zinazowasilishwa — utambulisho kamili wa wahusika, data sahihi za miamala, na maelezo ya STR (narratives) yenye kina.

Nani anapaswa kujisajili na kuripoti

Tafsiri ya Sheria ya “mtoa taarifa” (kifungu cha 3, kama kilivyorekebishwa mwaka 2022) ni pana. Inajumuisha:

• Benki na taasisi za fedha
• “Wafanyabiashara wa fedha taslimu” (cash dealers) — neno lenye tafsiri maalum linalojumuisha kampuni za bima na madalali wa bima, wafanyabiashara na madalali wa dhamana, wafanyabiashara wa dhahabu ghafi (gold bullion), wanaotoa na wanaokomboa hundi za wasafiri na hati za malipo (money orders), watu wanaokusanya, kushikilia, kuwasilisha au kutuma fedha (jambo linalowahusisha watoa huduma za kutuma fedha), waendeshaji wa michezo ya kubahatisha, wadhamini na wasimamizi wa mipango ya uwekezaji wa pamoja, na waendeshaji wa maduka ya kubadilisha fedha za kigeni
• Wahasibu, wakaguzi wa hesabu, washauri wa kodi, madalali wa mali isiyohamishika, na wafanyabiashara wa vito vya thamani, kazi za sanaa au metali
• Watoa huduma za amana (trust) na za makampuni
• Wafanyabiashara wa magari na mawakala wa forodha na usafirishaji (clearing and forwarding)
• Mawakili, wathibitishaji wa nyaraka (notaries) na wataalamu huru wa sheria wanaposhughulikia fedha za wateja, mali isiyohamishika au miamala ya makampuni
• Wasimamizi wa mifuko ya pensheni, wapatanishi katika soko la dhamana, taasisi za ukodishaji wa kifedha, watoa huduma ndogo za fedha (isipokuwa vikundi vya kijamii vya huduma ndogo za fedha vya daraja la 4) na kampuni za ufadhili wa nyumba
• Madalali wa minada, na kundi jingine lolote ambalo Waziri atalibainisha kwa tangazo katika Gazeti la Serikali

Mitiririko ya fedha kwa simu za mkononi inanaswa kupitia makundi ya taasisi za fedha na ya utumaji fedha, na ripoti ya tathmini ya pamoja inazungumzia moja kwa moja uwasilishaji wa STR na waendeshaji wa huduma za fedha kwa simu za mkononi — ikiwa taasisi yako inahamisha fedha kupitia njia za simu za mkononi, wajibu wa kuripoti unakuhusu kiutendaji.

Tofauti na FRC ya Kenya kiutendaji

Tanzania na Kenya zote zinatumia goAML ya UNODC, lakini usanidi wake unatofautiana kwa njia zenye umuhimu kwa timu ya uzingatiaji inayofanya kazi katika masoko yote mawili:

• Viwango vya kuripoti: Viwango vya Tanzania vya kuripoti fedha taslimu na EFT ni kiasi kinacholingana na USD 10,000 na USD 1,000, wakati kiwango cha CTR cha Kenya ni USD 15,000 — hivyo mantiki ya viwango haiwezi kunakiliwa kutoka usimikaji wa nchi moja hadi mwingine.
• Muda wa STR: Muda wa mwisho wa STR nchini Tanzania ni saa 24 tangu shaka kujitokeza — mfupi zaidi kwa kiasi kikubwa kuliko muda wa Kenya. Mitiririko ya kazi ya uzingatiaji iliyoandaliwa kwa ajili ya Kenya itapitwa na muda wa mwisho wa Tanzania.
• Vitambulisho: Fomu ya STR ya Tanzania inaomba namba ya utambulisho wa taifa ya kila mtu binafsi anayehusika, lakini usanidi wa ripoti katika goAML ya FIU hauko wazi kwa umma, kwa hiyo thibitisha vitambulisho na miundo inayohitajika badala ya kutumia tena kanuni za uthibitishaji za Kenya.
• Mzunguko wa kuripoti CTR: Muda wa kuwasilisha CTR nchini Tanzania huhesabiwa kwa siku za kazi tangu muamala ufanyike (angalia hapa chini), badala ya utaratibu wa kuwasilisha kwa makundi kila wiki.

---

Viwango vya CTR na EFT nchini Tanzania

Kiwango cha fedha taslimu cha USD 10,000

Chini ya kanuni ya 5(1)(a) ya Anti-Money Laundering (Electronic Funds Transfer and Cash Transaction Reporting) Regulations, 2019 (GN Na. 420 la 2019), mtoa taarifa lazima awasilishe taarifa ya muamala wa fedha taslimu kwa muamala wowote wa fedha taslimu wa USD 10,000 au zaidi, au kiasi kinacholingana nacho kwa shilingi za Tanzania au kwa fedha yoyote ya kigeni, katika muamala mmoja.

Mambo mawili katika kanuni hii yanastahili kuzingatiwa. Kwanza, kiwango kimewekwa kwa dola: taasisi lazima zibadilishe miamala ya fedha taslimu ya shilingi na ya sarafu nyingine kuwa USD kwa kutumia kiwango rasmi cha ubadilishaji cha Benki Kuu ya Tanzania (BoT) wakati wa muamala (kanuni ya 5(4)) ili kupima kama kiwango kimefikiwa. Pili, kujumlisha miamala kumeelezwa waziwazi: chini ya kanuni ya 11, miamala miwili au zaidi ya fedha taslimu inayohusiana ndani ya saa 24 ambayo kwa pamoja inafikia USD 10,000 au zaidi huchukuliwa kama muamala mmoja na lazima iripotiwe.

Kiwango cha EFT cha USD 1,000

Tanzania inakwenda mbali zaidi kuliko nchi nyingi zinazolingana nayo: chini ya kanuni ya 5(1)(b), uhamisho wa fedha kwa njia ya kielektroniki wa USD 1,000 au zaidi (au kiasi kinacholingana) katika muamala mmoja unapaswa kuripotiwa kwa FIU kama ripoti za EFT. Kwa benki na watoa huduma za malipo, huu ni wajibu wa kuripoti idadi kubwa mno ya miamala ambao kwa kweli hauwezekani kutimizwa kwa mkono — kutoa data kiotomatiki kutoka mfumo mkuu wa benki (core banking) na swichi za malipo, pamoja na ubadilishaji wa sarafu na uthibitishaji uliojengwa ndani, ndiyo njia pekee endelevu. Kanuni hizo zinatafsiri uhamisho wa fedha kwa njia ya kielektroniki kuwa unajumuisha uhamisho wa ndani ya nchi, lakini fomu ya kuripoti na kifungu cha adhabu katika kanuni hizo vinataja uhamisho wa kimataifa, kwa hiyo thibitisha na FIU iwapo uhamisho wa ndani ya nchi unahusika.

Muda wa kuwasilisha na masharti maalum ya kisekta

Ripoti za CTR na EFT lazima ziwasilishwe kwa FIU si zaidi ya siku tano za kazi baada ya tarehe ya muamala (kanuni ya 12), kwa njia ya kielektroniki au kwa namna nyingine itakayotakiwa na FIU. Kanuni hizo pia zina masharti mahususi kwa DNFBP: mawakili na wathibitishaji wa nyaraka (kanuni ya 6) na wahasibu (kanuni ya 7) huwasilisha CTR wanapofanya shughuli zilizobainishwa, na waendeshaji wa michezo ya kubahatisha huripoti mizunguko ya fedha taslimu iliyobainishwa (kanuni ya 8).

Kushindwa kutii kunasababisha adhabu za kiutawala chini ya kanuni ya 13, zikiwemo faini ya TZS milioni 1 hadi milioni 5 kwa kila siku ya ukiukaji, inayotozwa baada ya FIU au mdhibiti kutoa notisi ya maandishi.

---

Mahitaji ya kuwasilisha STR

Muda wa mwisho wa saa 24

Kifungu cha 18(1) cha Sheria (kifungu cha 17(1) kabla ya Toleo Lililorekebishwa la 2023) kinamtaka mtoa taarifa anayeshuku, au mwenye sababu za kushuku, kwamba fedha au mali ni mapato ya uhalifu — au zinahusiana na utakatishaji fedha haramu, ufadhili wa ugaidi au makosa mengine yanayohusiana — kuchukua hatua ndani ya saa ishirini na nne baada ya shaka hiyo kujitokeza na, inapowezekana, kabla muamala haujafanyika: kubaini maelezo ya muamala, kuandaa ripoti, na kuiwasilisha kwa FIU kwa njia salama.

Kanuni za AML za 2022 zinaeleza muda huo kama “si zaidi ya saa ishirini na nne za kazi baada ya mtoa taarifa kufahamu au kupata habari kuhusu muamala wenye mashaka” (kanuni ya 21). Timu za uzingatiaji zenye busara zinapaswa kujenga mchakato wao kwa kufuata tafsiri iliyo kali zaidi: saa 24 zinazoanza kuhesabiwa pale shaka inapojitokeza. Kwa vyovyote vile, huu ni miongoni mwa muda mfupi zaidi wa kuwasilisha STR katika ukanda huu — hakuna nafasi ya kweli ya kukusanya data kwa mkono, kuandika maelezo kuanzia mwanzo, na mizunguko ya mapitio ya ndani inayochukua siku kadhaa.

Masharti ya adhabu yanalifanya jambo hili kuwa zito. Kushindwa kuwasilisha STR kunamweka mtu binafsi katika hatari ya faini ya hadi TZS milioni 5 au kifungo cha hadi miaka mitano, na shirika katika hatari ya faini ya hadi TZS milioni 10 au mara tatu ya thamani ya soko ya mali inayohusika, kutegemea kipi ni kikubwa zaidi (kifungu cha 18(4), zamani 17(4)). Kumdokeza mhusika (tipping off) kunachukuliwa kwa uzito zaidi: faini ya TZS milioni 100 hadi milioni 500 au kifungo cha miaka mitano hadi kumi kwa watu binafsi (kifungu cha 22(2), zamani 20(2)).

Mbinu za uhalifu ambazo FIU inatarajia uzigundue

Tathmini ya kitaifa ya hatari ya Tanzania, ambayo Wizara ya Fedha inasema iliifanyia mapitio na kuihuisha kufikia Aprili 2026, pamoja na tathmini ya pamoja zinaeleza vitisho ambavyo ufuatiliaji wako unapaswa kuvizingatia; pata matokeo ya sasa yanayohusu sekta yako kutoka kwa mdhibiti wako au FIU.

Kwa hiyo, kanuni za ufuatiliaji katika usimikaji wa Tanzania zinapaswa kurekebishwa kulingana na matokeo hayo; maeneo ya kupima ni pamoja na:

• Madini na metali za thamani: shughuli zinazotumia fedha taslimu nyingi katika maeneo ya uchimbaji madini, miamala inayotaja biashara ya dhahabu au vito inayofanywa na watu wasio na leseni, na mitiririko inayohusiana na mauzo ya nje isiyoendana na biashara iliyotangazwa
• Uhalifu dhidi ya wanyamapori: mienendo ya malipo inayohusishwa na mitandao ya biashara haramu ya nyara na pembe za ndovu
• Mali isiyohamishika na ukarimu: malipo makubwa ya fedha taslimu, au yaliyogawanywa, kwenda katika biashara za mali na za ukarimu yasiyoendana na wasifu wa kiuchumi unaoeleweka
• Uchumi wa fedha taslimu na uhamishaji wa thamani usio rasmi: kugawanya miamala (structuring) chini ya kiwango cha USD 10,000, na uhamisho wa mtindo wa hawala
• Ukwepaji kodi na biashara: mienendo ya utoaji ankara na amana za fedha taslimu zisizoendana na mauzo yaliyotangazwa

Ubora wa maelezo

Ukosoaji wa tathmini ya pamoja kuhusu kuripoti nchini Tanzania haukuhusu idadi pekee — ulihusu taarifa za kiintelijensia zinazoweza kutumika. Maelezo ya STR yanapaswa kueleza kilichoonekana (kiasi, tarehe, wahusika wengine katika muamala), kwa nini hakiendani na wasifu unaojulikana wa mteja, maelezo ya mteja yalikuwa yapi na kwa nini hayakuondoa shaka, na ni mbinu ipi ya uhalifu inayolingana na shughuli hiyo. Violezo vinavyozalisha maandishi ya jumla kama “muamala unaonekana kuwa na mashaka” huleta hatari ya kiudhibiti kwa pande zote mbili: vinashindwa kukidhi matarajio ya FIU kuhusu ubora, na vinaweka kumbukumbu ya mchakato dhaifu wa uzingatiaji kwa ajili ya ukaguzi unaofuata.

---

Kanuni za data na uthibitishaji mahususi kwa Tanzania

Vitambulisho vya watu binafsi

Fomu ya STR iliyo katika Jedwali (Schedule) la Kanuni za AML za 2022 inaomba namba ya utambulisho wa taifa ya kila mtu binafsi anayehusika (Sehemu C), na kanuni ya 20 inataka uraia wa kila mtu, namba ya hati yake ya utambulisho na nakala ya hati hiyo. Usanidi wa ripoti katika goAML ya FIU unaonekana tu baada ya kuingia (login) kwenye lango, kwa hiyo thibitisha na FIU ni vitambulisho na miundo ipi ambayo rekodi za wahusika katika XML yako ya goAML zinapaswa kubeba kabla ya kujenga kanuni za uthibitishaji.

Vitambulisho vya taasisi

Kwa taasisi za kisheria, Sehemu D ya fomu ya STR inahusu taasisi inayohusika, ikiwemo maelezo kamili ya mtu binafsi, ubia au amana (trust) yoyote inayomiliki asilimia 5 au zaidi ya haki za kupiga kura. Kusanya namba za usajili na za kodi unazozipata wakati wa kumsajili mteja zikiwa katika muundo uleule zilivyotolewa, na uthibitishe na FIU ni zipi zinazohitajika katika rekodi za taasisi katika goAML.

Muhtasari wa adhabu

---

Suala la Zanzibar

Tanzania ni nchi ya Muungano, na sheria ya AML inaakisi hali hiyo. Sheria ya Kuzuia Utakatishaji Fedha Haramu inatumika Tanzania Bara; ni Sehemu ya II pekee — inayoanzisha FIU na National Multidisciplinary Committee (kamati ya kitaifa ya wataalamu wa fani mbalimbali) — inayotumika pia Zanzibar (kifungu cha 2). Wajibu wa msingi kwa taasisi zenye leseni za Zanzibar unatokana na sheria ya Zanzibar yenyewe: Anti-Money Laundering and Proceeds of Crime Act, Na. 10 ya 2009 (AMLPOCA), pamoja na kanuni za kina katika AMLPOC Regulations, 2022, zilizochapishwa katika Gazeti la Zanzibar tarehe 13 Julai 2022.

Kwa vitendo, mifumo hii miwili inaendana katika mambo yenye uzito wa kiutendaji — na yote miwili huripoti kwa FIU ileile ya Muungano:

• STR zinafuata kanuni ileile ya saa 24
• Miamala ya fedha taslimu ya USD 10,000 au zaidi, na EFT za USD 1,000 au zaidi, zinapaswa kuripotiwa

Kwa makundi ya kibenki yenye matawi pande zote mbili za Muungano, swali la muundo wa mfumo wa uzingatiaji ni halisi: mfumo mmoja wa kuripoti, misingi miwili ya kisheria, FIU moja. Wasifu wa nchi/eneo la mamlaka katika jukwaa lako unahitaji kurekodi rejea sahihi ya kisheria na aina za hati kwa kila eneo ambako muamala umesajiliwa, huku ukiwasilisha kupitia njia ileile ya goAML.

---

Kusimika jukwaa la AML kwa Tanzania

Usanidi wa wasifu wa nchi, si msimbo maalum

Jukwaa la kuripoti lililosanifiwa vizuri hushughulikia mahitaji mahususi ya kila FIU — viwango, sarafu, muda wa mwisho, miundo ya vitambulisho, aina za hati na kanuni za uthibitishaji wa XML — kama usanidi, si msimbo. Kwa Tanzania, wasifu wa nchi unapaswa kuhifadhi: viwango vya USD 10,000 kwa fedha taslimu na USD 1,000 kwa EFT pamoja na ubadilishaji kwa viwango vya Benki Kuu ya Tanzania, kujumlisha miamala inayohusiana ndani ya saa 24, muda wa siku tano za kazi wa CTR, muda wa saa 24 wa STR, kanuni za vitambulisho zitakazothibitishwa na FIU, na lango la goAML kama mahali pa kuwasilisha — pamoja na tofauti za Zanzibar pale zinapohusika.

Hitaji fulani linapobadilika — kama ilivyotokea kupitia kanuni za marekebisho za 2023 — mabadiliko hufanywa katika usanidi wa wasifu wa nchi badala ya msimbo maalum.

Shughuli katika nchi nyingi za Afrika Mashariki

Kwa makundi yanayofanya kazi Tanzania, Kenya, Uganda, Zambia na Rwanda, jukwaa moja lenye wasifu kwa kila nchi huwapa viongozi wa uzingatiaji wa kikanda mtazamo mmoja wa viwango vya uwasilishaji, viwango vya ripoti kukataliwa na kesi zilizo wazi katika masoko yote, huku timu ya kila nchi ikifanya kazi kwa kufuata kanuni za FIU yake. Muda mfupi wa saa 24 wa STR nchini Tanzania na idadi kubwa ya ripoti za EFT za USD 1,000 vinaifanya Tanzania kuwa soko ambako mifumo ya kiotomatiki hurudisha gharama zake kwa haraka zaidi.

Moduli ya ripoti za goAML ya Creodata huhifadhi viwango na kanuni za uthibitishaji za kila FIU kama wasifu wa nchi badala ya msimbo maalum, na inajumuisha wasifu wa nchi wa Tanzania (FIU), Kenya (FRC), Zambia (FIC), Uganda (FIA) na Rwanda ambao wasimamizi wa mfumo wanaweza kuusanidi.

---

Orodha hakiki ya uzingatiaji kwa watoa taarifa nchini Tanzania

1. Usajili kwa FIU: Taasisi yako imesajiliwa kama shirika kwenye lango la goAML la FIU, na mawasiliano ya afisa wako wa uzingatiaji ni ya sasa.

2. Utambuzi wa CTR: Unatambua miamala ya fedha taslimu inayofikia au kuzidi kiasi kinacholingana na USD 10,000 kwa kutumia viwango vya Benki Kuu ya Tanzania wakati wa muamala, huku miamala inayohusiana ndani ya saa 24 ikijumlishwa katika matawi na njia zote za huduma.

3. Kuripoti EFT: Uhamisho wa fedha kwa njia ya kielektroniki wa USD 1,000 au zaidi hutolewa kwenye mifumo, hubadilishwa sarafu na huripotiwa kiotomatiki — kushughulikia idadi hii kwa mkono hakuwezekani. Una msimamo wa maandishi wa FIU kuhusu iwapo uhamisho wa ndani ya nchi unahusika.

4. Muda wa siku tano wa CTR: Ripoti za CTR na EFT hufika FIU ndani ya siku tano za kazi tangu muamala, na uthibitisho wa kupokelewa kwa ripoti huhifadhiwa.

5. Mchakato wa STR wa saa 24: Mtiririko wako wa kazi kuanzia tahadhari hadi uwasilishaji — kupandisha ngazi, mapitio, maelezo, idhini, uwasilishaji — hukamilika ndani ya saa 24 tangu shaka kujitokeza, na mihuri ya muda (timestamps) inathibitisha hilo.

6. Ubora wa maelezo: Maelezo ya STR yanatokana na ukweli, ni mahususi, yanahusishwa na mbinu ya uhalifu, na hupitiwa kabla ya kuwasilishwa; lugha ya jumla ya kiolezo hukataliwa katika hatua ya udhibiti wa ubora (QA).

7. Data za utambulisho: Namba za utambulisho wa taifa na maelezo ya hati za utambulisho, kama fomu ya STR na kanuni ya 20 zinavyotaka, pamoja na vitambulisho vya taasisi vitakavyothibitishwa na FIU — hukusanywa wakati wa kumsajili mteja, huthibitishwa, na huingia kwenye XML ya goAML bila kuandikwa upya kwa mkono.

8. Wigo wa mbinu za uhalifu: Kanuni za ufuatiliaji zinaakisi matokeo ya sasa ya tathmini ya kitaifa ya hatari kwa sekta yako na zinashughulikia maeneo yaliyotajwa hapo juu: madini na metali za thamani, uhalifu dhidi ya wanyamapori, mali isiyohamishika na ukarimu, kugawanya miamala, uhamishaji wa thamani usio rasmi, na mienendo ya ukwepaji kodi.

9. Ushughulikiaji wa Zanzibar: Ikiwa unafanya kazi Zanzibar, nyaraka zako za uzingatiaji zinataja AMLPOCA 2009 na AMLPOC Regulations, 2022, na ripoti hupelekwa kupitia mfumo uleule wa kuripoti kwa FIU.

10. Kumbukumbu za ukaguzi: Kila ripoti ina kumbukumbu isiyoweza kubadilishwa ya nani aliigundua, aliipitia, aliiidhinisha na aliiwasilisha, na kila ripoti iliyokataliwa ina kumbukumbu zilizoandikwa za marekebisho na kuwasilishwa upya.

---

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara

Kiwango cha CTR nchini Tanzania ni kipi?

USD 10,000 au kiasi kinacholingana nacho kwa shilingi za Tanzania au kwa fedha yoyote ya kigeni, katika muamala mmoja wa fedha taslimu, chini ya kanuni ya 5(1)(a) ya Electronic Funds Transfer and Cash Transaction Reporting Regulations za 2019. Kiwango kimewekwa kwa dola, hivyo miamala ya shilingi hubadilishwa kwa kiwango cha Benki Kuu ya Tanzania, na miamala miwili au zaidi ya fedha taslimu inayohusiana ndani ya saa 24 ambayo kwa pamoja inafikia USD 10,000 huchukuliwa kama muamala mmoja (kanuni ya 11).

Je, Tanzania inataka uhamisho wa fedha kwa njia ya kielektroniki uripotiwe?

Ndiyo. Uhamisho wa fedha kwa njia ya kielektroniki wa USD 1,000 au zaidi, au kiasi kinacholingana, katika muamala mmoja unapaswa kuripotiwa kwa FIU kama ripoti za EFT chini ya kanuni ya 5(1)(b) — wajibu unaohusisha idadi kubwa ya ripoti, ambao unawezekana kiutendaji tu kwa kutoa data kiotomatiki kutoka mfumo mkuu wa benki na swichi za malipo. Haijulikani wazi iwapo uhamisho wa ndani ya nchi unajumuishwa, kwa sababu fomu ya kuripoti na kifungu cha adhabu katika kanuni hizo vinataja uhamisho wa kimataifa, kwa hiyo thibitisha na FIU.

Muda wa mwisho wa kuwasilisha STR nchini Tanzania ni upi?

Ndani ya saa ishirini na nne baada ya shaka kujitokeza, chini ya kifungu cha 18(1) cha Sheria ya Kuzuia Utakatishaji Fedha Haramu (Anti-Money Laundering Act), Sura ya 423 R.E. 2023 (zamani kifungu cha 17(1)), na inapowezekana kabla muamala haujafanyika. Kanuni za 2022 zinaeleza muda huo kama si zaidi ya saa ishirini na nne za kazi; jenga mchakato wako kwa kufuata tafsiri iliyo kali zaidi.

Ripoti za CTR na EFT lazima ziwasilishwe kwa FIU lini?

Si zaidi ya siku tano za kazi baada ya tarehe ya muamala (kanuni ya 12). Adhabu za kiutawala kwa ukiukaji ni pamoja na faini ya TZS milioni 1 hadi milioni 5 kwa siku, inayotozwa baada ya notisi ya maandishi.

FIU ya Tanzania inatarajia kitambulisho kipi kwa watu binafsi?

Fomu ya STR katika Kanuni za 2022 inaomba namba ya utambulisho wa taifa ya kila mtu binafsi anayehusika, na kanuni ya 20 inataka namba ya hati ya utambulisho na nakala ya hati hiyo. Usanidi wa ripoti katika goAML ya FIU hauko wazi kwa umma, kwa hiyo thibitisha na FIU vitambulisho inavyovihitaji.

Simika ripoti za goAML zilizo tayari kwa Tanzania ukitumia Creodata

Tanzania iliondolewa kwenye orodha ya kijivu ya FATF mwezi Juni 2025, na kanuni zake za kuripoti haziachi nafasi kubwa kwa kazi za mkono: muda wa saa 24 wa STR, ripoti za EFT za USD 1,000, na faini za kila siku kwa kushindwa kuripoti miamala ya fedha taslimu na EFT.

Moduli ya ripoti za goAML ya jukwaa la AML la Creodata hutengeneza XML ya goAML inayokidhi skima kutoka kwenye data ya mfumo mkuu wa benki (core banking), huthibitisha kila ripoti dhidi ya skima na kanuni za kibiashara kabla ya kuwasilisha, na huhifadhi kumbukumbu isiyoweza kubadilishwa ya kila ripoti, marekebisho na uwasilishaji.

Kwa uchujaji, ufuatiliaji wa miamala, ukadiriaji wa hatari za wateja na usimamizi wa kesi unaozunguka uwasilishaji huo, angalia programu ya uzingatiaji wa AML nchini Tanzania; kwa uwasilishaji wenyewe kupitia goAML, angalia programu ya ripoti za goAML kwa Tanzania.

Lione likifanya kazi kwa aina zako mwenyewe za ripoti — omba onyesho.