Ripoti za goAML kwa FIU ya Tanzania: mwongozo wa vitendo kwa benki

Jibu fupi: Watoa taarifa (reporting persons) huwasilisha ripoti kwa Kitengo cha Kudhibiti Fedha Haramu (Financial Intelligence Unit, FIU) kupitia lango lake la goAML lililoko goaml.fiu.go.tz. Taarifa za miamala yenye mashaka (STR) zinapaswa kuwasilishwa ndani ya saa 24 baada ya shaka kujitokeza, na miamala ya fedha taslimu ya USD 10,000 au zaidi pamoja na uhamisho wa fedha kwa njia ya kielektroniki (EFT) wa USD 1,000 au zaidi huripotiwa ndani ya siku tano za kazi. Ripoti huingizwa moja kwa moja kwenye lango au hupakiwa kama XML ambayo lazima ipite uthibitishaji dhidi ya skima ya goAML. Kwa programu inayotengeneza na kuthibitisha faili hizo, angalia programu ya ripoti za goAML kwa Tanzania.

Mfumo wa Tanzania wa AML/CFT (kupambana na utakatishaji fedha haramu na ufadhili wa ugaidi) umetoka hivi punde katika kipindi ambacho ulichunguzwa kimataifa kwa ukali kuliko wakati mwingine wowote. Baada ya kuwekwa kwenye orodha ya kijivu ya FATF mnamo Oktoba 2022, nchi ilitekeleza mpango kazi wenye vipengele vitano — usimamizi unaozingatia hatari, uchunguzi wa makosa ya utakatishaji fedha haramu, utaifishaji wa mali, tathmini ya hatari za ufadhili wa ugaidi, na uelewa kuhusu vikwazo vya kifedha vinavyolenga watu na taasisi mahususi (targeted financial sanctions) — na iliondolewa kwenye orodha hiyo tarehe 13 Juni 2025 katika Mkutano Mkuu wa FATF (FATF Plenary) uliofanyika Strasbourg. Tanzania bado iko chini ya ufuatiliaji ulioimarishwa (enhanced follow-up) wa ESAAMLG, na Kitengo cha Kudhibiti Fedha Haramu (FIU) kimeweka wazi, kupitia shughuli zake za usimamizi, kwamba viwango vilivyojengwa katika kipindi cha orodha ya kijivu vitadumu.

Kwa maafisa uzingatiaji katika benki za Tanzania, watoa huduma ndogo za fedha, njia za fedha kwa simu za mkononi, maduka ya kubadilisha fedha za kigeni (bureaux de change) na orodha ndefu ya “watoa taarifa” wengine chini ya Sheria ya Kuzuia Utakatishaji Fedha Haramu (Anti-Money Laundering Act), swali la msingi ni la kiutendaji: unawezaje kutimiza muda wa mwisho wa saa 24 wa STR na viwango vya kuripoti fedha taslimu vilivyowekwa kwa dola za Marekani, kuwasilisha XML inayokidhi skima kupitia lango la goAML la FIU, na kutunza kumbukumbu za ukaguzi zinazothibitisha hayo yote?

Mwongozo huu ni rejea ya vitendo kwa taasisi zinazowajibika kuripoti nchini Tanzania. Unashughulikia mfumo wa kisheria, lango la goAML la FIU, viwango vya kuripoti CTR na EFT, muda wa mwisho wa STR, mahitaji ya data mahususi kwa Tanzania, suala la Zanzibar — na jinsi ya kusimika jukwaa la kuripoti linaloshughulikia kanuni za Tanzania sambamba na nchi nyingine unazofanyia kazi katika ukanda huu.

Kwa muktadha wa kikanda, angalia miongozo yetu inayohusiana: Ripoti za goAML kwa FRC ya Kenya: mwongozo kamili, Ripoti za goAML kwa FIA ya Uganda, Ripoti za goAML kwa FIC ya RwandaEN na Uzingatiaji wa goAML kwa FIC ya ZambiaEN.

---

Mfumo wa kisheria wa AML nchini Tanzania

Sheria ya Kuzuia Utakatishaji Fedha Haramu, Sura ya 423 (Anti-Money Laundering Act)

Sheria kuu ya Tanzania ya AML ni Sheria ya Kuzuia Utakatishaji Fedha Haramu (Sura ya 423, Toleo Lililorekebishwa la 2023), iliyotungwa kama Sheria Na. 12 ya 2006 na kurekebishwa mara nyingi tangu wakati huo — hasa kupitia AML (Amendment) Act No. 1 of 2012 na AML (Amendment) Act No. 2 of 2022, iliyoanza kutumika tarehe 8 Machi 2022. Marekebisho ya 2022 yaliuboresha mfumo kwa kiasi kikubwa: yaliongeza ufadhili wa uenezaji wa silaha za maangamizi, yalipanua mahitaji ya uchunguzi wa kina wa mteja, yalipanua orodha ya watoa taarifa, yalishughulikia mali pepe, na yaliimarisha kifungu cha adhabu za kiutawala (kifungu cha 19A, ambacho Sheria Na. 1 ya 2012 ilikiingiza na Sheria ya 2022 ikakibadilisha). Toleo Lililorekebishwa la 2023 — maandishi ambayo FIU sasa inayachapisha — lilipanga upya namba za vifungu vingi, hivyo kifungu cha 19A sasa ni kifungu cha 21; mwongozo huu unataja namba za Toleo Lililorekebishwa na kuweka namba ya zamani kando yake, kwa sababu taratibu za taasisi nyingi bado zinaitumia.

Kifungu cha 4 cha Sheria kinaanzisha Kitengo cha Kudhibiti Fedha Haramu kama idara ya serikali inayojitegemea (extra-ministerial department) chini ya Wizara yenye dhamana ya fedha, chenye uhuru wa kiutendaji na wa kibajeti, na kinachoongozwa na Kamishna anayeteuliwa na Rais. Jukumu la FIU linajumuisha kupokea, kuchambua na kusambaza taarifa za miamala yenye mashaka, taarifa za miamala ya fedha taslimu, taarifa za fedha zinazovuka mipaka, na taarifa za uhamisho wa fedha kwa njia ya kielektroniki.

Sheria hii inaungwa mkono na sheria ndogo ambazo timu za uzingatiaji zinapaswa kuzifahamu kwa kina: Anti-Money Laundering Regulations, 2022 (GN Na. 397 la 2022, zilizorekebishwa Januari 2023 kwa GN Na. 10A na Novemba 2023 kwa GN Na. 853E), na Anti-Money Laundering (Electronic Funds Transfer and Cash Transaction Reporting) Regulations, 2019 (GN Na. 420 la 2019), zinazoweka viwango vya kuripoti CTR na EFT.

Kuondolewa kwenye orodha ya kijivu ya FATF na ufuatiliaji wa ESAAMLG

Ripoti ya Tanzania ya tathmini ya pamoja (mutual evaluation) katika mzunguko wa pili wa ESAAMLG ilichapishwa Juni 2021. Kuhusu kuripoti miamala yenye mashaka (Pendekezo la 20 la FATF), Tanzania ilipewa daraja la Largely Compliant (inazingatia kwa kiasi kikubwa) — lakini matokeo ya watathmini kuhusu ufanisi yalikuwa makali: STR zilitoka hasa katika sekta ya benki, ni chache mno zilizowasilishwa na waendeshaji wa huduma za fedha kwa simu za mkononi, watoa huduma za kutuma fedha na biashara na taaluma zisizo za kifedha zilizoteuliwa (DNFBP), na kiwango cha jumla cha kuripoti kilibaki chini ikizingatiwa hali ya hatari ya Tanzania na ukubwa wa uchumi wake. Watathmini pia walibaini kutolingana kati ya takwimu za STR zilizoripotiwa na taasisi na zile zilizokuwa kwa FIU.

Matokeo hayo yalizaa mpango kazi wa FATF, kuwekwa kwenye orodha ya kijivu mnamo Oktoba 2022, na msukumo endelevu wa utekelezaji wa sheria ndani ya nchi. Ripoti za ufuatiliaji zilizofuatana zilipandisha madaraja ya Mapendekezo kadhaa (ripoti za ufuatiliaji za Septemba 2023 na Septemba 2024 zilipandisha kadhaa hadi daraja la Compliant, yaani inazingatia kikamilifu), na kuondolewa kwenye orodha ya kijivu Juni 2025 kulithibitisha maendeleo hayo. Ujumbe kwa taasisi zinazowajibika kuripoti hauna utata: idadi na ubora wa ripoti kutoka sekta zisizo za kibenki vinaendelea kuchunguzwa, na FIU ina mamlaka ya kutoa adhabu za kiutawala — pamoja na mifano ya hivi karibuni ya kuyatumia — kuhakikisha matakwa hayo yanatekelezwa.

---

FIU na lango la goAML

Jinsi FIU ya Tanzania inavyotumia goAML

FIU inaendesha lango la goAML la Ofisi ya Umoja wa Mataifa ya Kupambana na Dawa za Kulevya na Uhalifu (UNODC) kama jukwaa lake la kuripoti kielektroniki, linalopatikana hadharani katika goaml.fiu.go.tz. Watoa taarifa lazima wajisajili kama shirika (organisation) kwenye lango kabla ya kuweza kuwasilisha ripoti. Kupitia goAML, FIU hupokea aina za ripoti zilizobainishwa katika Sheria na kanuni zake: STR, taarifa za miamala ya fedha taslimu, taarifa za uhamisho wa fedha kwa njia ya kielektroniki, na taarifa za fedha zinazovuka mipaka.

Wachambuzi wa FIU hutumia mazingira ya goAML kufanya uchambuzi wa mahusiano (link analysis) kati ya ripoti mbalimbali, kubaini wahusika wanaojitokeza katika ripoti zaidi ya moja, na kuzalisha taarifa za kiintelijensia kwa ajili ya kusambazwa kwa vyombo vya utekelezaji wa sheria. Kama ilivyo katika kila nchi inayotumia goAML, ubora wa uchambuzi huo unategemea kabisa ubora wa ripoti zinazowasilishwa — utambulisho kamili wa wahusika, data sahihi za miamala, na maelezo ya STR (narratives) yenye kina.

Nani anapaswa kujisajili na kuripoti

Tafsiri ya Sheria ya “mtoa taarifa” (kifungu cha 3, kama kilivyorekebishwa mwaka 2022) ni pana. Inajumuisha:

• Benki na taasisi za fedha
• “Wafanyabiashara wa fedha taslimu” (cash dealers) — neno lenye tafsiri maalum linalojumuisha kampuni za bima na madalali wa bima, wafanyabiashara na madalali wa dhamana, wafanyabiashara wa dhahabu ghafi (gold bullion), wanaotoa na wanaokomboa hundi za wasafiri na hati za malipo (money orders), watu wanaokusanya, kushikilia, kuwasilisha au kutuma fedha (jambo linalowahusisha watoa huduma za kutuma fedha), waendeshaji wa michezo ya kubahatisha, wadhamini na wasimamizi wa mipango ya uwekezaji wa pamoja, na waendeshaji wa maduka ya kubadilisha fedha za kigeni
• Wahasibu, wakaguzi wa hesabu, washauri wa kodi, madalali wa mali isiyohamishika, na wafanyabiashara wa vito vya thamani, kazi za sanaa au metali
• Watoa huduma za amana (trust) na za makampuni
• Wafanyabiashara wa magari na mawakala wa forodha na usafirishaji (clearing and forwarding)
• Mawakili, wathibitishaji wa nyaraka (notaries) na wataalamu huru wa sheria wanaposhughulikia fedha za wateja, mali isiyohamishika au miamala ya makampuni
• Wasimamizi wa mifuko ya pensheni, wapatanishi katika soko la dhamana, taasisi za ukodishaji wa kifedha, watoa huduma ndogo za fedha (isipokuwa vikundi vya kijamii vya huduma ndogo za fedha vya daraja la 4) na kampuni za ufadhili wa nyumba
• Madalali wa minada, na kundi jingine lolote ambalo Waziri atalibainisha kwa tangazo katika Gazeti la Serikali

Mitiririko ya fedha kwa simu za mkononi inanaswa kupitia makundi ya taasisi za fedha na ya utumaji fedha, na ripoti ya tathmini ya pamoja inazungumzia moja kwa moja uwasilishaji wa STR na waendeshaji wa huduma za fedha kwa simu za mkononi — ikiwa taasisi yako inahamisha fedha kupitia njia za simu za mkononi, wajibu wa kuripoti unakuhusu kiutendaji.

Tofauti na FRC ya Kenya kiutendaji

Tanzania na Kenya zote zinatumia goAML ya UNODC, lakini usanidi wake unatofautiana kwa njia zenye umuhimu kwa timu ya uzingatiaji inayofanya kazi katika masoko yote mawili:

• Sarafu ya kiwango: Viwango vya Tanzania vya kuripoti fedha taslimu na EFT vimewekwa kwa dola za Marekani (kiasi kinacholingana na USD 10,000 / USD 1,000), wakati kiwango cha CTR cha Kenya kimewekwa kwa namna tofauti — hivyo mantiki ya viwango haiwezi kunakiliwa kutoka usimikaji wa nchi moja hadi mwingine.
• Muda wa STR: Muda wa mwisho wa STR nchini Tanzania ni saa 24 tangu shaka kujitokeza — mfupi zaidi kwa kiasi kikubwa kuliko muda wa Kenya. Mitiririko ya kazi ya uzingatiaji iliyoandaliwa kwa ajili ya Kenya itapitwa na muda wa mwisho wa Tanzania.
• Vitambulisho: Tanzania inatumia Namba ya Utambulisho wa Taifa inayotolewa na NIDA (namba yenye tarakimu 20) kama kitambulisho kikuu cha mtu binafsi, namba za usajili za BRELA kwa kampuni, na TIN zinazotolewa na TRA — miundo na kanuni za uthibitishaji zilizo tofauti na zile za kitambulisho cha taifa cha Kenya na za namba za usajili wa kampuni za Kenya.
• Mzunguko wa kuripoti CTR: Muda wa kuwasilisha CTR nchini Tanzania huhesabiwa kwa siku za kazi tangu muamala ufanyike (angalia hapa chini), badala ya utaratibu wa kuwasilisha kwa makundi kila wiki.

---

Viwango vya CTR na EFT nchini Tanzania

Kiwango cha fedha taslimu cha USD 10,000

Chini ya kanuni ya 5(1)(a) ya Anti-Money Laundering (Electronic Funds Transfer and Cash Transaction Reporting) Regulations, 2019 (GN Na. 420 la 2019), mtoa taarifa lazima awasilishe taarifa ya muamala wa fedha taslimu kwa muamala wowote wa fedha taslimu wa USD 10,000 au zaidi, au kiasi kinacholingana nacho kwa shilingi za Tanzania au kwa fedha yoyote ya kigeni, katika muamala mmoja.

Mambo mawili katika kanuni hii yanastahili kuzingatiwa. Kwanza, kiwango kimewekwa kwa dola: taasisi lazima zibadilishe miamala ya fedha taslimu ya shilingi na ya sarafu nyingine kuwa USD kwa kutumia kiwango rasmi cha ubadilishaji cha Benki Kuu ya Tanzania (BoT) wakati wa muamala (kanuni ya 5(4)) ili kupima kama kiwango kimefikiwa. Pili, kujumlisha miamala kumeelezwa waziwazi: chini ya kanuni ya 11, miamala miwili au zaidi ya fedha taslimu inayohusiana ndani ya saa 24 ambayo kwa pamoja inafikia USD 10,000 au zaidi huchukuliwa kama muamala mmoja na lazima iripotiwe.

Kiwango cha EFT cha USD 1,000

Tanzania inakwenda mbali zaidi kuliko nchi nyingi zinazolingana nayo: chini ya kanuni ya 5(1)(b), uhamisho wa fedha kwa njia ya kielektroniki wa USD 1,000 au zaidi (au kiasi kinacholingana) katika muamala mmoja unapaswa kuripotiwa kwa FIU kama ripoti za EFT. Kwa benki na watoa huduma za malipo, huu ni wajibu wa kuripoti idadi kubwa mno ya miamala ambao kwa kweli hauwezekani kutimizwa kwa mkono — kutoa data kiotomatiki kutoka mfumo mkuu wa benki (core banking) na swichi za malipo, pamoja na ubadilishaji wa sarafu na uthibitishaji uliojengwa ndani, ndiyo njia pekee endelevu.

Muda wa kuwasilisha na masharti maalum ya kisekta

Ripoti za CTR na EFT lazima ziwasilishwe kwa FIU si zaidi ya siku tano za kazi baada ya tarehe ya muamala (kanuni ya 12), kwa njia ya kielektroniki au kwa namna nyingine itakayotakiwa na FIU. Kanuni hizo pia zina masharti mahususi kwa DNFBP: mawakili na wathibitishaji wa nyaraka (kanuni ya 6) na wahasibu (kanuni ya 7) huwasilisha CTR wanapofanya shughuli zilizobainishwa, na waendeshaji wa michezo ya kubahatisha huripoti mizunguko ya fedha taslimu iliyobainishwa (kanuni ya 8).

Kushindwa kutii kunasababisha adhabu za kiutawala chini ya kanuni ya 13 — zikiwemo faini ya TZS milioni 1 hadi milioni 5 kwa kila siku ya ukiukaji, vikwazo kwa shughuli za biashara, kusimamishwa kwa leseni, na kuondolewa kwa wafanyakazi.

---

Mahitaji ya kuwasilisha STR

Muda wa mwisho wa saa 24

Kifungu cha 18(1) cha Sheria (kifungu cha 17(1) kabla ya Toleo Lililorekebishwa la 2023) kinamtaka mtoa taarifa anayeshuku, au mwenye sababu za kushuku, kwamba fedha au mali ni mapato ya uhalifu — au zinahusiana na utakatishaji fedha haramu, ufadhili wa ugaidi au makosa mengine yanayohusiana — kuchukua hatua ndani ya saa ishirini na nne baada ya shaka hiyo kujitokeza na, inapowezekana, kabla muamala haujafanyika: kubaini maelezo ya muamala, kuandaa ripoti, na kuiwasilisha kwa FIU kwa njia salama.

Kanuni za AML za 2022 zinaeleza muda huo kama “haraka iwezekanavyo lakini si zaidi ya saa ishirini na nne za kazi” baada ya mtoa taarifa kufahamu kuhusu muamala wenye mashaka (kanuni ya 21). Timu za uzingatiaji zenye busara zinapaswa kujenga mchakato wao kwa kufuata tafsiri iliyo kali zaidi: saa 24 zinazoanza kuhesabiwa pale shaka inapojitokeza. Kwa vyovyote vile, huu ni miongoni mwa muda mfupi zaidi wa kuwasilisha STR katika ukanda huu — hakuna nafasi ya kweli ya kukusanya data kwa mkono, kuandika maelezo kuanzia mwanzo, na mizunguko ya mapitio ya ndani inayochukua siku kadhaa.

Masharti ya adhabu yanalifanya jambo hili kuwa zito. Kushindwa kuwasilisha STR kunamweka mtu binafsi katika hatari ya faini ya hadi TZS milioni 5 au kifungo cha hadi miaka mitano, na shirika katika hatari ya faini ya hadi TZS milioni 10 au mara tatu ya thamani ya soko ya mali inayohusika, kutegemea kipi ni kikubwa zaidi (kifungu cha 18(4), zamani 17(4)). Kumdokeza mhusika (tipping off) kunachukuliwa kwa uzito zaidi: faini ya TZS milioni 100 hadi milioni 500 au kifungo cha miaka mitano hadi kumi kwa watu binafsi (kifungu cha 22(2), zamani 20(2)).

Mbinu za uhalifu ambazo FIU inatarajia uzigundue

Tathmini ya kitaifa ya hatari ya Tanzania (iliyochapishwa kwa mara ya kwanza mwaka 2016 na kurekebishwa Juni 2022) pamoja na tathmini ya pamoja zinabainisha makosa makuu ya ndani yanayozalisha mapato haramu kuwa rushwa, ukwepaji kodi, biashara ya dawa za kulevya, utengenezaji wa bidhaa bandia, uchimbaji madini haramu na biashara haramu ya madini ya thamani na vito, pamoja na ujangili na biashara haramu ya nyara za Serikali. Vitisho vyenye asili ya nje ni pamoja na magendo, dawa za kulevya zinazopitishwa nchini kuelekea nchi nyingine, na usafirishaji haramu wa binadamu, huku mapato yake yakishukiwa kupitishwa katika sekta ya ukarimu (hoteli na utalii) na sekta ya mali isiyohamishika.

Kwa hiyo, kanuni za ufuatiliaji katika usimikaji wa Tanzania zinapaswa kurekebishwa ili kulenga, miongoni mwa mengine:

• Madini na metali za thamani: shughuli zinazotumia fedha taslimu nyingi katika maeneo ya uchimbaji madini, miamala inayotaja biashara ya dhahabu au vito inayofanywa na watu wasio na leseni, na mitiririko inayohusiana na mauzo ya nje isiyoendana na biashara iliyotangazwa
• Uhalifu dhidi ya wanyamapori: mienendo ya malipo inayohusishwa na mitandao ya biashara haramu ya nyara na pembe za ndovu
• Mali isiyohamishika na ukarimu: malipo makubwa ya fedha taslimu, au yaliyogawanywa, kwenda katika biashara za mali na za ukarimu yasiyoendana na wasifu wa kiuchumi unaoeleweka
• Uchumi wa fedha taslimu na uhamishaji wa thamani usio rasmi: kugawanya miamala (structuring) chini ya kiwango cha USD 10,000, na uhamisho wa mtindo wa hawala — kazi ya tathmini ya hatari inawataja waendeshaji wa hawala na njia za simu za mkononi kama maeneo dhaifu yanayoweza kutumiwa kufadhili ugaidi
• Ukwepaji kodi na biashara: mienendo ya utoaji ankara na amana za fedha taslimu zisizoendana na mauzo yaliyotangazwa

Ubora wa maelezo

Ukosoaji wa tathmini ya pamoja kuhusu kuripoti nchini Tanzania haukuhusu idadi pekee — ulihusu taarifa za kiintelijensia zinazoweza kutumika. Maelezo ya STR yanapaswa kueleza kilichoonekana (kiasi, tarehe, wahusika wengine katika muamala), kwa nini hakiendani na wasifu unaojulikana wa mteja, maelezo ya mteja yalikuwa yapi na kwa nini hayakuondoa shaka, na ni mbinu ipi ya uhalifu inayolingana na shughuli hiyo. Violezo vinavyozalisha maandishi ya jumla kama “muamala unaonekana kuwa na mashaka” huleta hatari ya kiudhibiti kwa pande zote mbili: vinashindwa kukidhi matarajio ya FIU kuhusu ubora, na vinaweka kumbukumbu ya mchakato dhaifu wa uzingatiaji kwa ajili ya ukaguzi unaofuata.

---

Kanuni za data na uthibitishaji mahususi kwa Tanzania

Kitambulisho cha taifa cha NIDA kama kitambulisho kikuu

Chini ya kanuni ya 8 ya Kanuni za AML za 2022, kitambulisho cha taifa ndicho hati kuu ya utambulisho kwa ajili ya uchunguzi wa kina wa mteja. Namba ya Utambulisho wa Taifa (NIN) inayotolewa na NIDA ni namba yenye tarakimu 20, na ndiyo kitambulisho ambacho rekodi za wahusika katika XML yako ya goAML zinapaswa kubeba kwa raia wa Tanzania. Hati nyingine za utambulisho zinakubalika tu katika hali maalum zilizobainishwa — ikiwemo kwa wasio raia, ambao hutambuliwa kwa pasipoti pamoja na uraia, namba, nchi iliyoitoa na tarehe ya kuisha muda wake.

Kanuni za 2022 zinaongeza sharti la kiutendaji linalozishangaza taasisi nyingi: akaunti za wateja ambao hati zao za utambulisho zimeisha muda wake lazima zisimamishwe — zikiruhusu amana tu na utoaji wa fedha uliobainishwa kwa ufinyu — hadi hati hiyo itakapohuishwa. Kwa hiyo, mfumo wako wa data za Mjue Mteja Wako (KYC) unahitaji ufuatiliaji wa tarehe za kuisha muda wa hati unaoathiri hali ya akaunti na pia ubora wa data za kuripoti.

Vitambulisho vya taasisi

Kwa taasisi za kisheria, namba ya usajili ya BRELA (Wakala wa Usajili wa Biashara na Leseni — Business Registrations and Licensing Agency) ndiyo kitambulisho cha kampuni, na Namba za Utambulisho wa Mlipakodi (TIN) zinazotolewa na Mamlaka ya Mapato Tanzania (TRA) huwatambulisha walipakodi. Zikusanye zote mbili wakati wa kumsajili mteja na uzipitishe hadi kwenye rekodi za taasisi katika XML ya goAML, zikiwa katika muundo uleule zilivyotolewa.

Muhtasari wa adhabu

---

Suala la Zanzibar

Tanzania ni nchi ya Muungano, na sheria ya AML inaakisi hali hiyo. Sheria ya Kuzuia Utakatishaji Fedha Haramu inatumika Tanzania Bara; ni Sehemu ya II pekee — inayoanzisha FIU na National Multidisciplinary Committee (kamati ya kitaifa ya wataalamu wa fani mbalimbali) — inayotumika pia Zanzibar (kifungu cha 2). Wajibu wa msingi kwa taasisi zenye leseni za Zanzibar unatokana na sheria ya Zanzibar yenyewe: Anti-Money Laundering and Proceeds of Crime Act, Na. 10 ya 2009 (AMLPOCA), iliyorekebishwa mwaka 2022 na 2023, pamoja na kanuni za kina katika AMLPOC Regulations, 2022 (Legal Notice Na. 110 ya 2022).

Kwa vitendo, mifumo hii miwili inaendana katika mambo yenye uzito wa kiutendaji — na yote miwili huripoti kwa FIU ileile ya Muungano:

• STR lazima ziwasilishwe haraka iwezekanavyo na si zaidi ya saa 24 baada ya shaka kujitokeza (kanuni ya 22)
• Miamala ya fedha taslimu ya USD 10,000 au zaidi, na EFT za USD 1,000 au zaidi, zinapaswa kuripotiwa (kanuni ya 32), kwa viwango vya ubadilishaji vya Benki Kuu ya Tanzania
• Kitambulisho cha Mzanzibari Mkaazi (ZanID) ni hati ya utambulisho inayokubalika sambamba na kitambulisho cha taifa

Kwa makundi ya kibenki yenye matawi pande zote mbili za Muungano, swali la muundo wa mfumo wa uzingatiaji ni halisi: mfumo mmoja wa kuripoti, misingi miwili ya kisheria, FIU moja. Wasifu wa nchi/eneo la mamlaka katika jukwaa lako unahitaji kurekodi rejea sahihi ya kisheria na aina za hati kwa kila eneo ambako muamala umesajiliwa, huku ukiwasilisha kupitia njia ileile ya goAML.

---

Kusimika jukwaa la AML kwa Tanzania

Usanidi wa wasifu wa nchi, si msimbo maalum

Jukwaa la kuripoti lililosanifiwa vizuri hushughulikia mahitaji mahususi ya kila FIU — viwango, sarafu, muda wa mwisho, miundo ya vitambulisho, aina za hati na kanuni za uthibitishaji wa XML — kama usanidi, si msimbo. Kwa Tanzania, wasifu wa nchi huhifadhi: viwango vya USD 10,000 kwa fedha taslimu na USD 1,000 kwa EFT pamoja na ubadilishaji kwa viwango vya Benki Kuu ya Tanzania, kujumlisha miamala inayohusiana ndani ya saa 24, muda wa siku tano za kazi wa CTR, muda wa saa 24 wa STR, ushughulikiaji wa vitambulisho vya NIN/BRELA/TIN, na lango la goAML kama mahali pa kuwasilisha — pamoja na tofauti za Zanzibar pale zinapohusika.

FIU inapobadilisha hitaji fulani — kama ilivyofanya kupitia kanuni za marekebisho za 2023 — muuzaji husasisha wasifu wa nchi. Hakuna usimikaji mpya, hakuna mabadiliko ya msimbo, hakuna mradi.

Shughuli katika nchi nyingi za Afrika Mashariki

Kwa makundi yanayofanya kazi Tanzania, Kenya, Uganda, Zambia na Rwanda, jukwaa moja lenye wasifu kwa kila nchi huwapa viongozi wa uzingatiaji wa kikanda mtazamo mmoja wa viwango vya uwasilishaji, viwango vya ripoti kukataliwa na kesi zilizo wazi katika masoko yote, huku timu ya kila nchi ikifanya kazi kwa kufuata kanuni za FIU yake. Muda mfupi wa saa 24 wa STR nchini Tanzania na idadi kubwa ya ripoti za EFT za USD 1,000 vinaifanya Tanzania kuwa soko ambako mifumo ya kiotomatiki hurudisha gharama zake kwa haraka zaidi.

Jukwaa la goAML la Creodata huja na wasifu wa nchi wa Tanzania (FIU) unaodumishwa na timu yetu ya teknolojia ya uzingatiaji, pamoja na wasifu wa Kenya (FRC), Zambia (FIC), Uganda (FIA) na Rwanda.

---

Orodha hakiki ya uzingatiaji kwa watoa taarifa nchini Tanzania

1. Usajili kwa FIU: Taasisi yako imesajiliwa kama shirika kwenye lango la goAML la FIU, na mawasiliano ya afisa wako wa uzingatiaji ni ya sasa.

2. Utambuzi wa CTR: Unatambua miamala ya fedha taslimu inayofikia au kuzidi kiasi kinacholingana na USD 10,000 kwa kutumia viwango vya Benki Kuu ya Tanzania wakati wa muamala, huku miamala inayohusiana ndani ya saa 24 ikijumlishwa katika matawi na njia zote za huduma.

3. Kuripoti EFT: Uhamisho wa fedha kwa njia ya kielektroniki wa USD 1,000 au zaidi hutolewa kwenye mifumo, hubadilishwa sarafu na huripotiwa kiotomatiki — kushughulikia idadi hii kwa mkono hakuwezekani.

4. Muda wa siku tano wa CTR: Ripoti za CTR na EFT hufika FIU ndani ya siku tano za kazi tangu muamala, na uthibitisho wa kupokelewa kwa ripoti huhifadhiwa.

5. Mchakato wa STR wa saa 24: Mtiririko wako wa kazi kuanzia tahadhari hadi uwasilishaji — kupandisha ngazi, mapitio, maelezo, idhini, uwasilishaji — hukamilika ndani ya saa 24 tangu shaka kujitokeza, na mihuri ya muda (timestamps) inathibitisha hilo.

6. Ubora wa maelezo: Maelezo ya STR yanatokana na ukweli, ni mahususi, yanahusishwa na mbinu ya uhalifu, na hupitiwa kabla ya kuwasilishwa; lugha ya jumla ya kiolezo hukataliwa katika hatua ya udhibiti wa ubora (QA).

7. Data za utambulisho: NIN za NIDA (tarakimu 20) kwa raia, pasipoti kwa wasio raia, namba za BRELA na TIN kwa taasisi — hukusanywa wakati wa kumsajili mteja, huthibitishwa, na huingia kwenye XML ya goAML bila kuandikwa upya kwa mkono. Kanuni za kusimamisha akaunti zenye vitambulisho vilivyoisha muda wake zinatekelezwa.

8. Wigo wa mbinu za uhalifu: Kanuni za ufuatiliaji zinashughulikia wasifu wa hatari wa Tanzania: madini na metali za thamani, uhalifu dhidi ya wanyamapori, mali isiyohamishika na ukarimu, kugawanya miamala, uhamishaji wa thamani usio rasmi, na mienendo ya ukwepaji kodi.

9. Ushughulikiaji wa Zanzibar: Ikiwa unafanya kazi Zanzibar, nyaraka zako za uzingatiaji zinataja AMLPOCA 2009 na L.N. 110/2022, zinakubali ZanID pale inapofaa, na ripoti hupelekwa kupitia mfumo uleule wa kuripoti kwa FIU.

10. Kumbukumbu za ukaguzi: Kila ripoti ina kumbukumbu isiyoweza kubadilishwa ya nani aliigundua, aliipitia, aliiidhinisha na aliiwasilisha, na kila ripoti iliyokataliwa ina kumbukumbu zilizoandikwa za marekebisho na kuwasilishwa upya.

---

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara

Kiwango cha CTR nchini Tanzania ni kipi?

USD 10,000 au kiasi kinacholingana nacho kwa shilingi za Tanzania au kwa fedha yoyote ya kigeni, katika muamala mmoja wa fedha taslimu, chini ya kanuni ya 5(1)(a) ya Electronic Funds Transfer and Cash Transaction Reporting Regulations za 2019. Kiwango kimewekwa kwa dola, hivyo miamala ya shilingi hubadilishwa kwa kiwango cha Benki Kuu ya Tanzania, na miamala miwili au zaidi ya fedha taslimu inayohusiana ndani ya saa 24 ambayo kwa pamoja inafikia USD 10,000 huchukuliwa kama muamala mmoja (kanuni ya 11).

Je, Tanzania inataka uhamisho wa fedha kwa njia ya kielektroniki uripotiwe?

Ndiyo. Uhamisho wa fedha kwa njia ya kielektroniki wa USD 1,000 au zaidi, au kiasi kinacholingana, katika muamala mmoja unapaswa kuripotiwa kwa FIU kama ripoti za EFT chini ya kanuni ya 5(1)(b) — wajibu unaohusisha idadi kubwa ya ripoti, ambao unawezekana kiutendaji tu kwa kutoa data kiotomatiki kutoka mfumo mkuu wa benki na swichi za malipo.

Muda wa mwisho wa kuwasilisha STR nchini Tanzania ni upi?

Ndani ya saa ishirini na nne baada ya shaka kujitokeza, chini ya kifungu cha 18(1) cha Sheria ya Kuzuia Utakatishaji Fedha Haramu (Anti-Money Laundering Act), Sura ya 423 R.E. 2023 (zamani kifungu cha 17(1)), na inapowezekana kabla muamala haujafanyika. Kanuni za 2022 zinaeleza muda huo kama si zaidi ya saa ishirini na nne za kazi; jenga mchakato wako kwa kufuata tafsiri iliyo kali zaidi.

Ripoti za CTR na EFT lazima ziwasilishwe kwa FIU lini?

Si zaidi ya siku tano za kazi baada ya tarehe ya muamala (kanuni ya 12). Adhabu za kiutawala kwa ukiukaji ni pamoja na faini ya TZS milioni 1 hadi milioni 5 kwa siku, vikwazo vya biashara, kusimamishwa kwa leseni na kuondolewa kwa wafanyakazi.

FIU ya Tanzania inatarajia kitambulisho kipi kwa watu binafsi?

Namba ya utambulisho wa taifa ya NIDA ndiyo kitambulisho kikuu cha watu binafsi katika usanidi wa goAML wa FIU; taasisi hutambuliwa kwa namba zao za usajili kama ilivyoelezwa hapo juu.

Simika ripoti za goAML zilizo tayari kwa Tanzania ukitumia Creodata

Tanzania iliondolewa kwenye orodha ya kijivu ya FATF kwa kujenga uwezo halisi wa kutekeleza sheria — na mwelekeo wa usimamizi wa FIU baada ya 2025, unaoungwa mkono na faini za kila siku ya ukiukaji na adhabu za kiutawala, unachukulia kwamba taasisi zimeweka mifumo ya kiotomatiki ya kutimiza wajibu wao wa kuripoti. Muda wa saa 24 wa STR na kuripoti EFT za USD 1,000 si mahitaji yanayoweza kutimizwa kwa michakato ya mkono.

Jukwaa la Ripoti za goAML la Creodata (goAML AML Reporting Platform) linajumuisha wasifu kamili wa nchi uliosanidiwa kwa Tanzania: ufuatiliaji wa viwango vilivyowekwa kwa USD pamoja na ubadilishaji kwa viwango vya Benki Kuu ya Tanzania, uthibitishaji wa vitambulisho vya NIN na BRELA, mtiririko wa kazi wa STR wa saa 24 wenye ufuatiliaji wa SLA, uendeshaji kiotomatiki wa ripoti za EFT, na utengenezaji wa XML ya goAML inayothibitishwa kabla ya kuwasilishwa. Ni jukwaa lilelile ambalo wateja wetu hutumia kwa Kenya, Zambia na ukanda mzima — mfumo mmoja, kumbukumbu moja za ukaguzi, kila eneo la mamlaka.

Kwa uchujaji, ufuatiliaji wa miamala, ukadiriaji wa hatari za wateja na usimamizi wa kesi unaozunguka uwasilishaji huo, angalia programu ya uzingatiaji wa AML nchini Tanzania; kwa uwasilishaji wenyewe kupitia goAML, angalia programu ya ripoti za goAML kwa Tanzania.

Tazama usanidi wa Tanzania ukifanya kazi — omba onyesho.